Lời nói
đầu
Từ lâu,
tôi hằng tâm nguyện được dịp phiên dịch hay biên soạn lịch sử của những
vị đại đệ tử của Đức Phật, nhất là các ngài Xá-lợi-phất (Sàriputta),
Mục-kiền-liên (Mahà Moggallàna), A-nan (Ananda) Ca-diếp (Kassapa),
Ưu-bà-li (Upàli) v.v... Nhưng rất tiếc tìm được tài liệu đầy đủ để đúc
kết cuộc đời của các vị Thánh Tăng ấy không phải là chuyện dễ.
Duyên
may, khi còn ở trong nước, tôi đã dịch được quyển “Cuộc đời đức
Xá-lợi-phất” mà soạn giả là ngài Nyàna Ponika. Và bây giờ ở hải ngoại
tôi lại còn duyên lành nhận được cuốn Mahà Moggallàna (Đại
Mục-kiền-liên) của Hellmuth Hecker do bà Trần Văn Bạch mang tặng.
Tôi mạo
muội phiên dịch cuốn sách này ra Việt ngữ để cống hiến chư Phật tử bốn
phương nhất là những ai muốn tìm hiểu cuộc đời của các vị đại đệ tử
Phật. Khi diễn giải từ một thứ tiếng này ra một thứ tiếng khác, đặc biệt
là trong lãnh vực tôn giáo, tôi tự cảm thấy trình độ học Phật còn yếu
kém, do đó tránh sao khỏi những sơ sót. Ngưỡng mong chư vị hiền giả bổ
túc cho, người dịch xin chơn thành cảm tạ!
Dịch giả cũng xin chia đều
phần phước thanh cao này đến tất cả quý thân hữu, đạo hữu, những người
đã khuyến khích, cung cấp tài liệu, tiếp tay đánh máy và ủng hộ ấn tống,
xin cho quý vị ấy Bồ-đề tâm kiên cố và chóng đạt được đạo quả giải
thoát.
Ngoài ra dịch giả còn xin
hiến dâng một phần phước phiên dịch này đến tất cả chúng sanh, nhất là
song thân và Thầy Tổ của dịch giả đang ở một cảnh giới nào đó.
Nguyện cho tất cả nhân
loại đừng oan trái lẫn nhau và mỗi ngày mỗi giảm thiểu cái khổ!
Paris tháng 3/1988
Dịch giả
“Namo Tassa Bhagavato Arahato
Samma(sambuddhassa”.
“Namo Tassa Bhagavato Arahato
Samma(sambuddhassa”.
“Namo Tassa Bhagavato Arahato
Samma(sambuddhassa”.
Chúng con, toàn thể những
Phật tử thành kính:
– Đảnh lễ Phật Bảo, Ngài
là bậc Toàn tri Diệu giác, vô lượng từ bi, đã tìm ra con đường giải
thoát.
– Đảnh lễ Pháp Bảo, là
những lời vàng ngọc, có hiệu năng cứu độ chúng sanh.
– Đảnh lễ Tăng Bảo, những
bậc gương mẫu, sống đời sống thanh tịnh trong hàng tứ chúng.
“Thành kính đảnh lễ đức
Mục-kiền-liên (Mahà Moggallàna), một đại Sa-môn, một đại đệ tử Phật, đã
sống đời sống Phạm hạnh, có khả năng chỉ trong nháy mắt, thấy rõ muôn
vạn chiều vũ trụ, là bậc Thượng thừa của các loại Thần thông, có thể
nhìn xuyên qua dòng thời gian biết hết từ vòng sanh diệt trong các cõi
trời”.
(Theràgàthà
1181: Tôn Túc Kệ Ngôn, câu 1181)
1- THỜI NIÊN THIẾU
Trong một
ngôi làng nhỏ, gần thủ đô vương quốc Ma-kiệt-đà (Magadha, nay thuộc tiểu
bang Bihar, Ấn Độ), thuở xưa có một đứa bé chào đời, đặt tên là Kolita
Moggalla(na. Đứa bé ấy sau này là Đại đức Mục-kiền-liên (Mahà
Moggallàna).
Kolita
Moggalla(na thuộc giòng dõi Mudgala, tức là “Thiên văn gia”. Theo ngữ
căn thì danh từ Moggalla(na phát nguồn từ chữ Mudgala (một giòng dõi
chuyên nghiên cứu Thiên văn học rất cổ).
Ngôi làng
của Kolita không đông dân nghèo ở, mà hầu như chỉ dành cho những đại tộc
Bà-la-môn cư ngụ. Thân sinh Kolita vốn là con một giòng họ danh giá, và
đa số các chức sắc cao cấp trong làng thuộc giòng họ này.
Là công tử
xuất thân từ một giai cấp “cao quý” và thuộc giòng dõi được mọi người
tôn kính, phụ thân của Kolita thuở ấy chẳng khác nào Tiểu vương.
Bởi thế
Kolita lớn lên trong một khung cảnh sang trọng không thiếu thốn bất cứ
món gì. Cậu bé Kolita ấy đã được giáo dục hoàn toàn theo truyền thống
Bà-la-môn giáo, một truyền thống căn cứ vào luật Nhân quả, dựa trên tất
cả những hành động. Dĩ nhiên là truyền thống giáo dục ấy đề cao sự tin
tưởng có một đời sống này phải tùy thuộc vào những nghi lễ cúng bái hằng
ngày.
Gia đình
Kolita có một mối thâm giao đặc biệt với một gia đình Bà-la-môn khác ở
ngôi làng bên cạnh. Vào ngày Kolita chào đời, gia đình Bà-la-môn kia
cũng đón mừng sự đản sanh một đứa bé trai khác đặt tên là Upatissa (sau
này là ngài Xá-lợi-phất).
Cả hai cậu
bé lúc khôn lớn đã trở thành đôi bạn rất thân, không ai có thể tách rời
chúng được. Làm bất cứ việc gì, cả hai cũng đồng tình với nhau, khi chơi
đùa cũng như khi buồn chán. Người ta thấy cậu bé Kolita ở đâu là cũng
thấy cậu bé Upatissa ở đó. Tình bạn của đôi thiếu niên kia không những
chỉ bền chắc thuở thiếu thời, mà còn kéo dài đến trọn đời, khi cả hai
ngoài tám mươi tuổi.
Đặc điểm
là đôi bạn ấy chẳng bao giờ bất đồng ý kiến, cũng chẳng bao giờ có một
sự hiềm khích dù là nhỏ nhất, ngay cả trong trường hợp gặp chuyện khó xử
hay bất bình.
Tuy nhiên,
tánh tình hai cậu bé khác hẳn nhau. Trong khi Upatissa là một người xông
xáo, mạnh dạn và tháo vát, thì Kolita lại là một thanh niên rất bảo thủ,
và chỉ biết gìn giữ, phát triển những gì đã có. Vả lại, vị trí của đôi
bạn trẻ trong hai gia đình cũng hoàn toàn chênh lệch. Kolita là con cả
và cũng là con một, thì Upatissa lại có ba người anh và ba người chị.
Nhưng tình bạn đôi thanh niên này rất sâu đậm, sâu đậm đến độ mà cả hai
dường như không nghĩ đến nữ giới, mặc dù với tuổi thanh xuân đầy nhựa
sống và không thiếu hụt một món gì.
Mỗi thanh
niên có một số thuộc hạ để tùy tùng vui chơi, học hỏi và rèn luyện thể
xác cũng như tinh thần. Khi thưởng ngoạn và thể thao trên những dòng
sông thì nhóm Kolita cỡi ngựa, và nhóm Upatissa dùng kiệu. Nghĩa là hai
thanh niên ấy, cũng không tránh khỏi cái thời thanh niên đắm chìm trong
sang giàu và nhựa sống.
Tại Vương
Xá thành (Rajgaha), thủ đô xứ Ma-kiệt-đà (Magadha) hằng năm có một kỳ
hội rất linh đình, gọi là “Hội Sơn Thần” (trước tế lễ thần núi, sau để
dân chúng có một dịp liên hoan vui thú). Dĩ nhiên đôi thanh niên công tử
này cũng được mời tham dự.
Ban tổ
chức đã dành cho họ ghế ngồi danh dự, từ đó Kolita và Upatissa có thể
mục kích dễ dàng toàn bộ khung cảnh trình diễn. Đôi thanh niên đã cười
vang trước các màn thích thú và cũng khích động trước những hồi gay cấn.
Khả năng diễn xuất của các tài tử quả đã làm cho cả hai say mê, say mê
đến độ mà họ nhận lời đến thưởng thức tiếp ngày hội chợ thứ ba. Nhưng
trong ngày sau này, khi văn nghệ bỗng chuyển sang những bi kịch tử biệt
sanh ly giữa cuộc đời và huyền thoại cứu rỗi, đôi bạn bất thần không tìm
thấy cao điểm lý thú nữa. Mặc dù đã nghe xướng ngôn viên hùng hồn tuyên
bố chương trình hấp dẫn của ngày thứ ba, họ vẫn không cảm thấy thú vị.
Và trong
đêm thứ hai ấy, đôi bạn Kolita và Upatissa đã trằn trọc không an giấc.
Những hình ảnh trong hai ngày qua cứ ám ảnh đôi thanh niên. Trong khi
thao thức, Kolita đã suy nghĩ: “Các cảnh tượng mà ta đã nhìn thấy ở hội
chợ sẽ cho ta bài học gì? Có gì xứng đáng hơn để cho ta ngồi xem không?
Cứ tiêu khiển như thế, ta sẽ thu thập lợi ích nào hay chỉ trong một thời
gian nữa, chính những tài tử đầy quyến rũ kia sẽ già yếu. Họ sẽ trở
thành chính những nhân vật trong bi kịch mà họ đã đóng. Rồi cái chết sẽ
bắt họ từ giã cõi đời, và tiếp tục cuộc hành trình sanh diệt bất tận do
lòng khát vọng của họ chủ động? Rồi chúng ta cũng thế! Những tài tử này
không giúp nổi chính họ giải quyết vấn đề sanh tử thì hòng gì họ có thể
thức tỉnh được ai tìm ra con đường giải thoát? Xem thế, chúng ta phí
uổng thời gian mà thôi, thay vì phải tìm ra con đường giải thoát!”.
Upatissa
cũng thế, sau ngày hội chợ thứ hai về, đêm ấy chàng không tài nào nhắm
mắt được. Những ý tưởng tương tự như Kolita cũng đến với chàng. Upatissa
suy tư rất nhiều về những bí ẩn và huyền thoại được mô tả trong bi kịch
có liên quan đến cái thực tế tái sanh (Luân hồi) và những thú vui giả
tạo luôn luôn che kín bản chất khổ đau bằng cách ngụy trang cho cuộc đời
hiện tại một cái gì kích thích người ta hưởng thụ hơn là quan tâm đến
tương lai, đến một kiếp sống khác. Upatissa tự đặt câu hỏi: “Phải chăng
sự vui thú giả tạo này là nguyên nhân làm cho mọi người không nhận ra ảo
ảnh và tăm tối trước sự thật?”.
Vào sáng
ngày thứ ba, khi cả hai đến dự cuộc lễ Kolita liền hỏi Upatissa:
– Bạn chắc
có điều gì bận tâm? Sao bạn không vui vẻ như trước?
Upatissa
thành thật trả lời:
– Tôi tự
hỏi các khoái lạc trong âm thanh và cảnh sắc này có ích lợi gì? Những
thứ ấy quả thật vô nghĩa và không giá trị. Điều đáng để cho tôi phải làm
là cần tìm kiếm một con đường giải thoát, giải thoát khỏi sự tàn phá
khắc nghiệt của luật Vô thường, tìm kiếm một cách thoát ly khỏi những
tin tưởng không thật về sự sống, một thứ hiện tượng đầy giả tạo, mà ai
trở thành nạn nhân sẽ rơi vào trong hố sâu thăm thẳm, hay đi mãi trên
một vòng tròn vô nghĩa? Ấy chính là điều đã lởn vởn trong đầu óc tôi và
bắt tôi phải suy nghĩ! Nhưng còn bạn, này Kolita! Bạn rõ ràng là cũng
đang tư duy một cái gì khác chứ không còn vui vẻ?
Kolita trả
lời:
– Những
điều bạn vừa bày tỏ cũng chính là tâm sự của tôi! Tại sao chúng ta phải
ngồi đây để chứng kiến những cảnh tượng bất lành giả tạo? Chúng ta phải
tìm kiếm một con đường dẫn đến sự thanh khiết, bình an!
Khi Upatissa nghe rõ sự thố
lộ mối băn khoăn của người bạn thân, chàng rất vui mừng liền tán thành:
– Đây là
một ý nghĩ rất tốt đẹp đã phát sanh đến chúng ta một cách tự nhiên,
không có thành kiến nào chi phối cả! Vậy thay vì chúng ta uổng phí một
đời để ràng buộc với những hưởng thụ vô ích, chúng ta thử dốc lòng tìm
kiếm một giáo lý giúp chúng ta tìm ra con đường giải thoát. Và để thực
hiện, chúng ta phải từ bỏ nhà cửa và của cải trở thành kẻ vô gia đình,
đi hành hương khắp bốn phương trời, không để những khoái lạc vật chất
ràng buộc, tự do thảnh thơi tìm Đạo, như con chim ngàn cất cánh!
Kể từ đó
đôi thanh niên quyết định sống một cuộc sống đời đạo sĩ (Giống như ngày
nay chúng ta thấy vẫn còn một số tu sĩ du phương trên khắp các nẻo đường
nước Ấn Độ để tìm kiếm một Tôn sư, một Guru (tiếng Ấn Độ có nghĩa là
Thầy để dắt dẫn mình tu theo một sở nguyện nào đó).
Khi Kolita
và Upatissa bày tỏ quyết định của mình đến những thuộc hạ tùy tùng,
những thanh niên xu hướng đều chấp thuận, và hầu hết tham gia vào chuyến
trường chinh tầm đạo ấy. Những thanh niên thuộc hạ của Kolita và
Upatissa cũng thoát ly gia đình, thoát bỏ sợi dây giai cấp của Bà-la-môn
([1])
mà họ hằng đeo trên người, cắt tóc, cạo râu, rồi mặc vải sô màu đất, một
thứ thường phục của những khất sĩ du phương. Tất cả cùng dẹp qua một bên
những biểu hiện phân biệt giai cấp và những đặc quyền của gia tộc
Bà-la-môn giáo, để bước vào cuộc đời vô giai cấp của những đạo sĩ.
2- DU PHƯƠNG TẦM ĐẠO
Một trùng
hợp kỳ lạ là khi ấy Thái tử Sĩ-đạt-ta (Siddhattha) vâng lời vua cha cưới
vợ, tức Ngài bước sang giai đoạn thứ hai của kiếp chót làm người.
Kolita và
Upatissa bỏ lại sau lưng sự hưởng thụ thế gian để bắt đầu cuộc đời du sĩ
thanh tịnh nội tâm và tìm đạo giải thoát. Cùng với hai nhóm tùy tùng, họ
đã mở ra một giai đoạn đem mình tu luyện dưới sự chỉ dạy của một số Tôn
sư. Tương tư như đức Bồ-tát đã làm sau đó với năm vị Kiều-trần-như
(Pa(nca Kondanna), trước khi Ngài đắc đạo thành Phật.
Thuở ấy, ở
cổ Ấn Độ có nhiều Giáo chủ nêu lên nhiều triết học khác nhau. Một số chủ
trương hẳn thuyết vô đạo đức (đạo đức là sự vô ích) một số khác đề cao
thuyết Định mệnh, và một số khác truyền bá tư tưởng Duy vật.
Đôi bạn
Kolita và Upatissa nhận thấy sự sai lầm của những giáo thuyết như thế,
nên chẳng bao lâu đã không màng để tâm nghiên cứu nữa.
Tuy nhiên,
tại Vương Xá thành (Ra(jagaha), có một Giáo chủ tương đối đáng học hỏi.
Ông tên là Sanõjaya. Theo lịch sử Ấn Độ thì ông chính là Sanõjaya
Belat(t(haputta được ghi trong Kinh điển Phật giáo, tức là một trong sáu
vị Giáo chủ lớn nhất đương thời (còn gọi là Lục sư) ngoại trừ Đức Phật.
Đôi bạn
Kolita và Upatissa đã dẫn hai nhóm tùy tùng đến thọ giáo với ông ta và
làm cho danh tiếng của Sanõjaya trở thành vang dội.
Triết học
của Sanõjaya là gì, sử sách và Kinh điển không ghi rõ. Khi khảo cứu
chúng ta chỉ thấy một số tư tưởng căn bản của Sanõjaya được nhắc lại, mà
đối với trí thức Ấn Độ thuở bấy giờ, có thể gọi là đầy đủ để giúp họ
hiểu thấu trọng tâm thuyết lý Sanõjaya.
Không như
các Giáo chủ khác, những người đã nêu lên một số lý thuyết và tín điều
nhất định về một số vấn đề làm tiêu chuẩn, Sanõjaya giảng dạy cái mà ông
gọi là “Những biện chứng sâu xa nhất” bằng một phương pháp dễ hiểu hơn.
Ông dựa
vào bốn câu hỏi:
1- Có một
thế giới khác ngoài cái thế gian phàm tình hay không?
2- Sau khi
tan rã xác thân, một người có thể tự động sanh ra ở một kiếp mới nhờ tâm
hồn trong sạch không?
3- Bất cứ
hành động nào, xấu hay tốt mà con người đã làm trong kiếp sống này có
mang lại hậu quả gì trong kiếp sau không? Nếu có thì sự thưởng phạt sẽ
như thế nào và số phận của những người ấy sẽ tiếp tục ra sao?
4- Một bậc
đã hoàn toàn trong sạch, sau khi chết sẽ trở thành cái gì? Làm sao có
thể chứng minh được trạng thái vĩnh viễn của một bậc hoàn toàn trong
sạch?
Hễ khi một
trong những câu hỏi như thế được các tư tưởng gia cổ Ấn Độ đặt ra là
Sanõjaya liền đáp lại bằng một trong bốn cách trả lời sau đây:
* Xác
nhận.
* Phủ
nhận.
* Một phần
xác nhận một phần phủ nhận.
* Không
xác nhận cũng không phủ nhận.
Tuy nhiên,
Giáo chủ Sanõjaya còn bổ túc thêm rằng: “Đối với những câu hỏi như thế
một trong bốn cách trả lời của ông, không có cách nào được xem là giải
pháp xứng đáng, vì những câu hỏi như vậy là những câu hỏi hàm chứa mâu
thuẫn hai chiều không thể giải quyết được (Nhị nguyên mâu thuẫn). Do đó,
tốt hơn một học giả chớ nên phán xét về những vấn đề như thế”.
Ở đây
chúng ta có thể để ý rằng bốn luận cứ ngụy biện “Tương ứng nghịch lý”
(hay Nhị nguyên mâu thuẫn) tìm thấy trong Kinh điển Pa(li (Majjhima
Nika(ya: Trung A Hàm, đoạn số 63), chỉ có luận cứ số bốn là có chỗ tương
đồng với lý thuyết Sanõjaya, nghĩa là luận cứ có liên quan đến “Những gì
sẽ xảy ra cho một đấng Toàn thiện sau khi chết”.
Trong khi
những Giáo chủ, đạo sĩ khác bênh vực một trong bốn cách ngụy biện duy lý
trên như là một giải pháp của trường phái họ (như đúng, không đúng, đúng
và không đúng, vừa đúng vừa không đúng) thì Sanõjaya không để mình vướng
vào bất cứ cái nào trong bốn luận cứ đó!
Đặc biệt
là ông không để mình bị mắc kẹt giữa sự xác nhận không thể chứng minh
được và lý thuyết có tính cách tín điều. Chẳng hạn như có một số Giáo
chủ dùng khoa học thực nghiệm xác nhận rằng ngoài thế giới vật chất,
không có thế giới vô hình, không có Thiên chúng, không có định luật nhân
quả, không có sự tái sanh sau khi chết. Nhờ thái độ đó mà ông trở thành
khác hẳn những Giáo chủ đương thời.
Nói cách
khác là ông chủ trương rằng: Đối với những vấn đề không thể thông giải,
một Giáo chủ nên giữ thái độ “Tránh né một cách vô tư” và đừng bao giờ
vô ý để cho thành kiến thiên về xác nhận hay bác bỏ dù trên lý thuyết.
Do đó, chúng ta có thể thấy rằng Sanõjaya có vẻ vững vàng trên phương
diện ngụy biện, và dường như ông muốn “hóa chuyển” cái thuyết “Tư duy
nghiệm chứng” ra thành thuyết “Bất khả tri luận”. Nghĩa là ông giống như
những nhà Cụ thể học ngày nay vì những điều ông thuyết ra biểu lộ tư
tưởng “Hiện sinh biện chứng” hơn là “Duy lý biện chứng”.
Vua
Bình-sa (Bimbisa(ra) của vương quốc Ma-kiệt-đà (Magadha) thuở ấy có lần
đã thuật lại với Đức Phật cuộc đàm thoại giữa nhà vua với đạo sĩ
Sanõjaya như sau:
“Một hôm
khi trẫm đến thăm Giáo chủ Sanõjaya thuộc giòng họ Belat(t(ha và hỏi:
Thưa Giáo chủ ngài có thể kể cho trẫm nghe một quả phúc nhãn tiền của
đời sống đạo hạnh ở kiếp này không?
Sanõjaya
liền trả lời vòng vo rằng: Tâu Đại vương, như Đại vương đã biết, đối với
câu hỏi phải chăng có một thế giới khác ngoài thế gian này, tôi đã trả
lời nếu tôi nghĩ là có thì tôi nói có! Nhưng tôi đã không nói như thế
nghĩa là tôi nghĩ không thể phủ nhận và ấy là sự thật. Tôi không nghĩ
hay nói khác hơn được. Tôi lại cũng không phủ nhận nó nữa. Tóm lại là
tôi vẫn không nói có hay không có một thế giới khác ngoài thế giới này,
thì bây giờ câu hỏi Đại vương về quả phúc nhãn tiền của một Đạo sĩ, hay
kết quả của những hành động xấu và tốt trong kiếp này, hoặc đấng Toàn
thiện sẽ trở thành cái gì sau khi chết trong bất cứ phần nào của câu
hỏi, tôi cũng sẽ trả lời như trước!
– Tức là,
Bạch Đức Thế Tôn, Đạo sĩ Sanõjaya thuộc giòng Belat(t(ha trước câu hỏi
về quả phúc nhãn tiền, và lợi ích của sự tu hành của trẫm, đã tìm mọi
cách nói quanh co, không trả lời rõ ràng vậy”.
(Theo Digha Nikàya: Trường A Hàm, Văn truyện số 2
do T. W. Rhys Davids dịch)
Nhưng
Kolita và Upatissa, thuở ấy chưa tìm ra một Tôn sư nào giỏi hơn, nên
phải để ý đến Sanõjaya, vì nghĩ rằng ít lắm quan điểm Triết học của ông
cũng có một sắc thái đáng nghe hơn những gì của các Giáo chủ khác, nên
họ đến nhận ông làm thầy.
Nhưng sau
một thời gian ngắn, cả hai nhận thấy Sanõjaya sẽ chẳng đáp ứng được ý
nguyện của họ: Một phương pháp chữa trị đau khổ và phiền não.
Ngoài ra,
đôi bạn còn linh cảm chắc chắn phải có một sự sống khác ngoài kiếp sống
trần gian này, phải có những chúng sanh chỉ có hồn mà không có thể xác
(như chư Thiên chẳng hạn). Càng đi sâu vào thế giới vô hình, sự hiểu
biết của họ dường như vượt khỏi tầm học thức của vị Giáo chủ thuộc
trường phái hoài nghi.
Rồi một
hôm nọ, Sanõjaya bỗng tuyên bố những đệ tử ưu tú nhất của ông đã tái
sanh lên cõi trời này cõi trời nọ
(Sam(yutta Nikàya
44,9: Tạp A Hàm, đoạn 44,9).
Điều này hoàn toàn mâu thuẫn với tiêu chuẩn hoài nghi của ông.
Vì vậy,
một hôm đôi bạn Kolita và Upatissa đến gần Sanõjaya và hỏi ông rằng:
“Phải chăng ông còn những giáo thuyết bí mật chưa dạy, khác với những gì
mà cả hai đã học?”. Sanõjaya trả lời: “Chỉ có thế và hai đệ tử đã học
hết giáo thuyết của ta rồi!”.
Nghe thế,
đôi bạn tầm đạo không thể làm gì khác hơn là quyết định từ giã Sanõjaya,
tiếp tục con đường tìm chơn lý. Đôi thanh niên nghĩ rằng vì muốn cầu sự
giải thoát mà họ mới thoát ly gia đình, chứ mục đích của họ không phải
là để học hỏi nghệ thuật né tránh những vấn đề “Bất khả tri luận” một
cách vô ích.
Thế là lần
thứ hai, đôi bạn lại phải tái diễn cuộc đời du phương tìm đạo. Lần này
họ bất kể thời gian, lặn lội xuyên qua cả nước Ấn Độ, từ Bắc tới Nam, từ
Đông sang Tây. Họ sẵn sàng chịu đựng cái ngột ngạt của bụi đường nắng
chói và cái nóng như thiêu đốt của một quê hương nhiệt đới. Họ dầm mưa
dãi gió và nhiều khi đã công khai tuyên bố với những bộ hành lý do tìm
đạo của họ:
“Chúng ta
là nạn nhân của sanh, già, bệnh, chết, nạn nhân của buồn rầu, than tiếc
đau khổ, phiền não và tuyệt vọng. Chúng ta là nạn nhân của trầm luân.
Chúng ta kiên trì đi tìm đạo giải thoát thì chắc chắn cuối cùng chúng ta
cũng sẽ khám phá ra được nguyên nhân của những đau khổ ấy!”
(Majjhima Nikàya No 28: Trung A Hàm số 28)
Dĩ nhiên
là trong khi du phương tầm đạo như vậy Kolita và Upatissa đã gặp nhiều
đạo sĩ Bà-la-môn là những nhà “thông thái” tiếng tăm, đôi thanh niên tầm
đạo đã không tránh được nhiều cuộc thảo luận sôi nổi về tôn giáo, về
Tiên Thánh, về thiên đường, về địa ngục, về ý nghĩa sự sống, về con
đường giải thoát. Nhưng nhờ trí thông minh hiếm có cộng với nghệ thuật
biện luận “Bất khả tri nghiệm” học được của Sanõjaya, đôi bạn Kolita và
Upatissa đã mau chóng nhận ra sự vô lý trong cái học mơ hồ của những nhà
“thông thái” này. Trong khi không có một Giáo chủ nào đủ khả năng giải
thông những câu hỏi sâu xa của họ thì đôi thanh niên này lại có thể ứng
đối một cách dễ dàng khi bị chất vấn.
Không sử
sách nào nói rõ là Kolita và Upatissa, sau Sanõjaya, đã đi thọ giáo với
ai, nhưng chắc chắn đôi thanh niên ấy làm sao tránh khỏi gặp những nhà
thần bí học như Tiên tri Ba(va(ri, một người đã đắc được thần lực rất
cao, hoặc gặp hai vị Thiền sư thuộc trường phái “Siêu thể Vô biên luận”.
Chính đức Bồ-tát cũng đã một thời gian làm môn đệ trường phái này.
Theo những
sử liệu liên quan đến đời sống của họ thì đôi bạn Kolita và Upatissa đã
không gặt hái được gì nhiều với các danh sư này trong việc tu thiền
hướng đến chứng ngộ giải thoát, giống như đức Bồ-tát đã từng đạt được
khi còn làm môn đệ thiền phái này.
Chúng ta
thử tìm hiểu nguyên nhân vấn đề ấy; có hai khuynh hướng cho kẻ tầm đạo
hay tu tập. Một là đạt được an ổn nội tâm và thanh tịnh tinh thần bằng
cách tiến sâu vào Thiền định (Sama(dhi), hai là tìm kiếm một giáo thuyết
rõ ràng, thông giải được mọi khía cạnh của sự sống, bao gồm cả giá trị
hay ý nghĩa của thiền định.
Hầu hết
những kẻ đạt được an trụ tâm hồn bằng thiền định thường bị dừng lại ở đó
không thể tiến mạnh đến cứu cánh. Bởi họ một khi đã lọt vào trong sự vi
diệu của quả thiền, họ hằng nhầm tưởng mình đã đến đích giải thoát. Và
dù quả thiền có cao siêu cỡ nào đi nữa, “Cực lạc Hữu biên” ấy cũng chỉ
kéo dài tới một số thiên niên kiếp mà thôi (đối với loài người thì gọi
là đại kiếp), sau đó “Định phúc” cũng phải tận lực, trả thiền tâm của kẻ
đắc định trở lại trong cái vòng sanh tử như trước.
Trong tiền
kiếp, điều này hẳn đã xảy ra nhiêu lần đến đức Bồ-tát (tiền thân Phật
Thích Ca) cũng như đến Kolita và Upatissa. Mặc dù trọn kiếp này, đôi bạn
ấy không nhớ lại những hưởng thụ thiền lạc như thế, nhưng dường như trực
giác vẫn khiến họ hiểu rằng thiền định và quả thiền không phải là cái
đích cuối cùng, mà chỉ là một sự giải thoát tạm thời trong cái vòng đau
khổ triền miên mà thôi.
Bởi vậy,
nguyện vọng trước tiên của họ là phải tìm ra đấng Giải thoát chỉ rõ cái
“Nguyên nhân nối tiếp sanh diệt”, chỉ rõ tại sao Tâm và Vật bị cột chặt
với nhau trong cái vòng sanh tử phức tạp này! Nhưng sự làm sáng tỏ ấy
không thể thực hiện được nếu không gặp một vị Phật. Một đấng Giác ngộ!
Cho nên họ phải tiếp tục hành trình, tiếp tục cho đến khi bước chân tìm
đạo dẫn dắt họ đến một đấng Phật Tổ.
Vào những
thời xa xưa, không có Đức Phật xuất hiện, công phu tầm đạo giải thoát
của họ thường bất thành, vì họ chỉ tối đa tìm ra một pháp môn thiền định
nào đó, tụ tập, đắc thiền, hưởng lạc, rồi sau cùng không còn nhớ thiền
định.
Những động
cơ tầm đạo của họ trong kiếp này vốn là “Tiếng gọi tâm linh” chính họ
không cắt nghĩa nổi, đã khiến họ không thể ngồi yên trước khi gặp Đức
Phật.
Đồng thời
khi ấy Đức Phật lại bắt đầu lăn bánh xe Pháp (Dhammacakka) để cứu độ
chúng sanh. Và công trình tầm đạo của Kolita và Upatissa phải chuyển vào
giai đoạn chót.
Điểm cần
nhấn mạnh ở đây là giả sử trong khi ấy đức Bồ-tát chưa thành Phật, đang
tinh tấn thực hành đại nguyện, dùng thiền định đã từng thuần thục thuở
thiếu thời, để tiến về cánh cửa giác ngộ, thì đôi bạn Kolita và Upatissa
cũng không thể nhờ thiền định tìm ra nấc thang giải thoát cao hơn. Bởi
họ chưa bao giờ trải qua cao điểm tu thiền như Đức Phật đã từng bước
qua, và họ cũng không có tiềm lực tự mình giải thoát như Đức Phật.
Đây là
chướng ngại vi tế nhất đối với các hàng Thanh-văn giác! Chúng ta có thể
gọi chướng ngại này là “Ranh giới giữa Cực lạc và đau khổ”, là “Hào
quang của các bức tường an trụ che khuất cánh cửa giải thoát”. Ngoại trừ
bậc Toàn giác, ai đến gần hào quang đầy phỉ lạc ấy cũng dừng lại. Như
người bao năm tháng trôi giạt đã tìm lại được ngôi nhà cũ, nhưng chỉ
ngồi trước cửa, cảm thấy sung sướng một thời gian rồi quay lưng bỏ đi.
Đáng lẽ họ phải “vẹt hào quang” bước vào trong ngôi nhà giải thoát ấy
thì hành giả lại làm cái việc “nghỉ chân” của những kẻ qua đường. Sau đó
họ lại “khởi hành” vào một hướng luân hồi khác.
Nhưng
trường hợp của Kolita và Upatissa thì khác. Đôi Thanh-văn giác tương lai
này lúc đó như hai tấm gương phản chiếu. Họ chợt thấy họ phải nhờ đến
Đức Phật. Vì chỉ có bậc Giác ngộ mới có thể chỉ cho họ cách bước qua
khỏi cái màn hào quang, bước ra khỏi cái vòng lẩn quẩn, cái vòng chứa cả
khổ đau lẫn cực lạc mà trong quá khứ họ đã nhiều lần đến điểm chót, rồi
lại bỏ đi.
3- TÌM RA CHÂN LÝ
Lúc ấy,
Kolita và Upatissa hoàn toàn không biết rằng có Đức Phật. Họ tự nhiên từ
bỏ đời sống của hai đạo sĩ du phương và quay về quê hương Ma-kiệt-đà
(Magadha) của họ, sau khoảng hai mươi năm ròng rã lang thang tìm đạo.
Điều này
xảy ra không lâu, sau khi Đức Phật bắt đầu Chuyển pháp luân (Thuyết pháp
lần thứ nhứt) tại vườn Lộc Giã (Isipatana Migada(ya), Bénares.
Tuy nhiên,
đôi bạn Kolita và Upatissa vẫn chưa từ bỏ hy vọng tìm ra đấng giải
thoát. Sau khi trở lại quê nhà, họ quyết định chia tay nhau, mỗi người
đi một hướng hy vọng gấp đôi sự tầm đạo như thế, may ra sớm có kết quả.
Cả hai cùng ước hẹn với nhau rằng ai tìm ra con đường bất tử trước sẽ
lập tức thông báo cho người kia.
Khi ấy, cả
Kolita và Upatissa đã khoảng bốn mươi tuổi, và nhằm lúc Đức Phật vừa cho
phép đoàn đệ tử đầu tiên đi truyền bá chơn lý. Đoàn Như Lai sứ giả ấy,
gồm sáu mươi vị, tất cả là những Thánh nhơn. Mục đích đoàn Thánh Tăng
này là đi ban bố giáo lý an lành và tiến hóa trong nhân loại.
Còn Đức
Phật, Ngài đích thân đến thành Vương Xá (Ra(jagaha) để tiếp độ vị vua
nước Ma-kiệt-đà (Magadha) tên là Bimbisa(ra (Bình-sa vương) và nhận lãnh
ngôi chùa Trúc Lâm (Velu-vana Viha(ra) do vua dâng cúng. Phật đang có
mặt tại ngôi chùa này thì Kolita và Upatissa vừa quay về thành Vương Xá,
tạm thời ngụ trong viện của Sanõjaya.
Một hôm,
Upatissa đã ra đường phố, còn Kolita ở nhà. Chợt chàng thấy người bạn
thân trở về với vẻ mặt vô cùng hớn hở mà từ xưa đến giờ, chàng chưa bao
giờ nhìn thấy. Phong độ của Upatissa lúc ấy hoàn toàn khác hẳn: trang
nghiêm và rạng rỡ!
Kolita lập
tức hỏi:
– Này bạn!
Vẻ mặt bạn thật thỏa mãn, dung nghi bạn rất trong sáng, phải chăng bạn
đã tìm ra con đường giải thoát?
Upatissa
trả lời:
– Đúng như
thế, thưa bạn! Pháp giải thoát khỏi sự chết đã được khám phá.
Rồi
Upatissa thuật lại rằng: Trên con đường phố chàng gặp một vị Sa-môn
phong cách rất tự tại. Vị Sa-môn này đã làm cho chàng phát sanh lòng
kinh cảm, rồi chàng không ngần ngại hỏi vị Sa-môn xem Tôn sư ngài là ai.
Sa-môn ấy chính là Trưởng lão Assaji một trong những vị đệ tử đầu tiên
của Đức Phật và cũng là một trong sáu mươi vị Thánh A-la-hán. Trưởng lão
Assaji còn xác nhận rằng ngài chỉ là một đệ tử của vị Đại sĩ thuộc giòng
họ Thích Ca.
Khi Upatissa yêu cầu Sa-môn
Assaji ban bố giáo lý thì ngài nói rằng ngài không thể thuyết pháp được
nhiều, vì ngài mới thọ Cụ túc giới mấy tháng. Và ngài chỉ tiết lộ ngài
vừa học được bốn sự thật sâu sa (Tứ diệu đế) mà ngoài bậc Giác ngộ ra,
phàm nhân không thể nào quán triệt.
Nhưng Upatissa liền cầu khẩn
ngài chỉ dạy cho, dù một phần tinh yếu cũng đủ cho mình phăng ra mối
đạo.
Trưởng lão Assaji nghiêm
trang nhắc lại một kệ ngôn của Đức Phật rằng:
“Ye Dhamma( Hetupabha(va(,
Tesam( Hetum( Tatha(gat(a(ha,
Tesam( Yo Nirodho
Evam Va(di Maha(samano( ti”
Dịch:
“Pháp nào có nhân ấy,
Bậc Giác ngộ đã thấy rõ
nhân,
Ngài cũng tìm ra con đường
diệt quả.
Đây là giáo lý của các bậc
Đại Sa-môn”
Kệ ngôn
này sau khi được Đức Phật thốt ra đã trở thành câu nói gói trọn giáo lý
giải thoát, và trở thành triết học căn bản của Đạo Phật xuyên qua bao
nhiêu thế kỷ.
Upatissa
nghe được kệ ngôn ấy liền đắc Pháp nhãn (Dhamma Cakkhu) trong tâm thức
chứng quả Nhập lưu, Tu-đa-hoàn (Sota(patti).
Rồi khi
chàng thuật lại cho Kolita nghe, người ấy cũng chứng quả tương tự. Nghĩa
là cả hai cũng giác ngộ rằng “Bất cứ cái gì sanh ra đều phải tan biến”.
Sự thấy rõ
chơn lý do bài kệ này soi sáng, quả thật là một biến cố kỳ diệu. Đối với
chúng ta ngày nay, bốn câu kệ ngôn trên đây không thể đả thông hết tâm
thức si mê, nên chúng ta nghe mà cũng chưa trực nhận được ý nghĩa nào.
Chiều sâu và chiều rộng của câu Phật ngôn ấy, chỉ có thể biểu hiện đối
với những ai đã từng nhiều kiếp tu tập hạnh từ bỏ những dục lạc tạm bợ ở
đời, và hằng rèn luyện trí tuệ để thấy rõ lý vô thường (luôn luôn chi
phối bởi nhân duyên điều kiện) và chứng thực đạo bất sanh tử.
Hơn nữa,
câu kệ ngôn này vốn có tác dụng kỳ diệu đối với những ai trí tuệ đã chín
muồi, và từng thuần thục trong pháp quán xét các pháp hành thuộc nhân
duyên điều kiện. Cộng thêm đôi bạn Upatissa và Kolita đã sẵn sàng tâm
thức đón nhận Pháp bảo, nên kệ ngôn do Trưởng lão Assaji thốt ra “Như
một giọt nước rót vào chén nước đã đầy”.
Sự chứng quả Nhập lưu
Tu-đà-hoàn (Sota(patti) tự động phát hiện, khiến cho người nghe thấy rõ
giải thoát Niết-bàn, vượt khỏi những sanh niệm thường tình mà thần chết
lúc nào cũng chi phối.
Chỉ trong
một ánh loé, Pháp nhãn bừng sáng, trí thức giác ngộ phát sanh, họ đã
thấy rõ lý bất sanh bất diệt!
Đến đây
cũng cần nhắc lại rằng ba vị đại đệ tử thân cận nhất của Đức Phật là
A-nan-đà (Ananda), Xá-lợi-phất (Upatissa Sàriputta) và Mục-kiền-liên
(Mahà Moggallàna) đã đắc quả Nhập lưu (Tu-đà-hoàn) không phải nhờ nghe
Pháp bảo từ cửa miệng Đức Phật, mà từ các Sa-môn thừa truyền Phật giáo:
Ananda thì do thầy Tế độ, một Thánh A-la-hán tên là Punna Manta(niputta,
Upatissa Sariputta (Xá-lợi-phất) thì do Trưởng lão Assaji, còn Kolita
Moggalla(na (Mục-kiền-liên) thì do người bạn vừa đắc quả Tu-đà-hoàn,
chưa đạt tới Thánh quả A-la-hán (ám chỉ Upatissa - Xá-lợi-phất).
Để có thể đạt tới một sự giác
ngộ kỳ diệu như thế, Kolita Moggalla(na phải có một niềm tin nơi trí tuệ
của bạn thân lẫn niềm tin trong chơn lý vô cùng vững chắc. Và lẽ dĩ
nhiên điều đó là một sự thật, không còn nghi ngờ nữa!
Nghe xong
kệ ngôn đầy nhiệm mầu ấy Kolita Moggalla(na liền hỏi nơi cư ngụ của Đức
Bổn Sư, đấng Toàn giác. Khi nghe Upatissa thuật là Phật ở tại Trúc Lâm
Tịnh xá (Jetavana Viha(ra) cách đó không xa, Kolita Moggalla(na liền tỏ
ý muốn đến yết kiến Đức Thượng Sư lập tức.
Nhưng
Upatissa trầm tĩnh đề nghị: “Này bạn! Trước tiên chúng ta nên đến gặp
thầy Sanõjaya và thông báo cho ông biết chúng ta tìm ra đạo bất tử. Nếu
thầy ấy hữu duyên, thầy cũng sẽ bước vào ánh sáng chơn lý như chúng ta.
Đó là một cách chúng ta tỏ lòng biết ơn thầy đã một thời cho chúng ta
học đạo. Còn nếu thầy chưa phát hiện cơ duyên thì thầy sẽ suy nghĩ lại,
biết đâu sau này thầy sẽ nhờ chúng ta đưa đến ra mắt Đức Phật. Chừng đó
khi nghe Pháp bảo nơi kim khẩu đấng Toàn giác, thầy sẽ chắc chắn chứng
được đạo quả”.
Sau đó đôi bạn đến gặp Giáo
chủ Sanõjaya và nói rằng:
“Thưa
thầy, thầy đã hay chăng có một bậc Toàn giác xuất hiện trên đời, đang
ban bố Chánh pháp làm cho những môn đồ của Ngài sống một đời sống trong
sạch, giải thoát? Mời thầy hãy cùng chúng tôi đến yết kiến đấng Toàn
giác!”.
Nhưng Giáo
chủ Sanõjaya đã không quan tâm đến những lời yêu cầu chơn thành của hai
người đệ tử. Ngược lại ông còn khuyến dụ Kolita Moggallãna và Upatissa
lãnh đạo những tùy tùng cũ của mình lập ra một trường phái mới, ngang
hàng với ông.
Nếu đối
bạn này chấp thuận, họ sẽ trở thành những bậc Tôn sư, thụ hưởng oai danh
của các hàng Giáo chủ.
Nhưng
Kolita Moggallãna và Upatissa đã bày tỏ lòng dứt khoát, không còn muốn
dính mắc với bất cứ danh vị gì trong cõi đời, dù cho cao cả đến đâu đi
nữa.
Đôi bạn
trí thức đã nhiều lần lập lại quyết tâm cuối cùng không lay chuyển của
họ, để vị thầy cũ ấy thấy rằng chẳng còn cách nào lung lạc được họ nữa.
Rốt cuộc
Giáo chủ Sanõjaya đành chịu thất vọng. Ông rất khổ tâm trước sự ra đi
của hai đệ tử xuất sắc này. Ông buồn bực la lên rằng:
– Ta không thể làm được! Ta
không thể làm được! Ta đã là một bậc Tôn sư từ bao nhiêu năm qua. Ta có
đông đảo tín đồ. Ta không thể trở thành hàng đệ tử! Như thế chẳng khác
nào ta đem cái hồ rộng lớn đổi lấy một vũng nước chật hẹp tầm thường!
Nhất thời tâm hồn ông bị xung
đột giữa hai ước vọng: Ước vọng đạt được Thánh quả và ước vọng muốn
hưởng thụ địa vị cao sang. Và ước vọng thứ hai (thuận với lòng ham muốn)
đã thắng thế, khiến ông hoàn toàn bất chấp những lời khuyên của đôi đệ
tử thông thái.
Thuở ấy, Sanõjaya có khoảng
năm trăm môn đồ. Khi những môn đồ này hay tin Kolita Mog-galla(na và
Upatissa đã quyết định đến quy y Phật, tất cả đồng loạt muốn đi theo.
Một nửa số ấy suy nghĩ “Rồi đây Sanõjaya sẽ còn lại một mình” nên không
nỡ, chỉ đi một đoạn đường, rồi quay trở lại.
Nhưng đã muộn, Giáo chủ
Sanõjaya trước cảnh mất hết môn đồ, lại bị phiền não, thất vọng lẫn
hoang mang công phạt, nên đã uất ức hộc máu tươi mà chết.
4- TINH TẤN THEO LỜI PHẬT DẠY
Bây giờ,
đôi bạn Upatissa và Kolita Mog-galla(na đang dẫn đầu hai trăm năm mươi
môn đệ hướng về phía Trúc Lâm tinh xá (Veluvaana Viha(ra).
Khi ấy,
Đức Phật đang thuyết pháp giữa hàng Tăng chúng. Ngài thấy đôi bạn từ xa
đi tới, liền nói rằng:
“Này chư
Tỳ-kheo! Hai người sắp đến kia tên là Kolita Moggalla(na và Upatissa, là
hai nhà trí thức. Họ sẽ là những đại đệ tử ưu tú của Như Lai. Họ là một
đôi bạn phước duyên song toàn”.
Lúc đến
gần, Kolita Moggalla(na và Upa-tissa đồng kính cẩn lễ bái Đức Thế Tôn.
Họ chắp đôi bàn tay nâng cao ngang trán và cúi lạy tận bàn chân Đức
Phật, rồi cả hai cùng nói:
– “Lạy
đấng Toàn giác! Xin Ngài cho phép chúng con gia nhập Phật giáo và được
nhận lãnh đầy đủ phẩm hạnh xuất gia trong hàng Tăng chúng”.
Đức Thế
Tôn liền phán rằng:
– “Hãy
đến! Như Lai công bố quý vị sẽ là những Sa-môn, sẽ sống đời đạo đức
thanh tịnh để chấm dứt phiền não.”
Những lời
tuyên ngôn trên của Đức Phật chính là sự “Ban bố phẩm vị Tỳ-kheo” không
những chỉ cho đôi bạn Kolita Moggalla(na và Upatissa, mà luôn cả cho
những tùy tùng của họ nữa.
Và kể từ
đó Upatissa được gọi là Sàriputta (Xá-lợi-phất) có nghĩa là người con
trai của bà Sàri (Sàri được phiên âm là Xá-lợi, Putta được phiên âm là
Phất. Vì Putta nghĩa là “con”, nên có khi Sàriputta được dịch là Xá-lợi
tử). Sàri là tên của mẹ ngài. Còn Kolita Moggalla(na được gọi là Mahà
Moggallàna (Đại Mục-kiền-liên) có nghĩa là con lớn của giòng họ
Moggalla(na.
Sau khi
tất cả đã được Đức Phật ban bố phép xuất gia đầy đủ, trên hai trăm năm
mươi tân Tỳ-kheo còn được nghe Đức Thế Tôn thuyết cho một bài pháp có ý
nghĩa thông giải những phép học căn bản, khiến tất cả đều đạt được đạo
quả Nhập lưu (Sota(patti). Và sau đó chẳng bao lâu, họ đã đắc quả
A-la-hán (Arahatta)
Riêng
Sàriputta và Mahà Moggallàna kể từ ấy phát tâm ở nơi thanh vắng để tu
tập. Lần này, đôi bạn trí thức tự tách rời mỗi người một ngả, không ở
chung một chỗ như trước.
Sàriputta
(Xá-lợi-phất) lưu ngụ trong vùng phụ cận thành Vương Xá, và ngày ngày tu
thiền trong một hộc núi gọi là “Động heo” (có sách nói là Động gấu). Ở
đó ngài cũng thuận đường đi khất thực và luôn tiện đến nghe Đức Phật
thuyết pháp. Mỗi lần Sàriputta (Xá-lợi-phất) nghe pháp của Phật về, ngài
tự mình thanh tịnh quán xét, và tìm ra ý nghĩa sâu xa, thấu đáo. Ngài
hành trì như thế đến mười bốn ngày mới đạt tới Thánh quả giải thoát
(Arahatta: A-la-hán), một trạng thái tiêu diệt toàn bộ phiền não và trở
thành Sa(vaka (Thanh-văn giác)
Còn Mahà
Moggallàna thì không sử sách nào nói rõ tại sao ngài lại chọn nơi ẩn tu
xa xôi tận rừng núi, tại ngôi làng Kalla Va(laputta, thuộc vương quốc
Ma-kiệt-đà (Magadha). Ở đó, với một sự tinh tấn bất thối ngài luôn luôn
giữ tâm trong pháp thiền, ngay cả trong lúc đi kinh hành hay trong những
oai nghi khác.
Mặc dù
vậy, ngài vẫn bị những cơn buồn ngủ nặng nề tràn ngập. ngài không muốn
đầu hàng những hôn trầm này. Nhưng ngài vẫn bất lực, không thể giữ cho
thân mình ngồi thẳng, và đầu vẫn gục xuống. Có những lúc ngài phải vận
dụng toàn lực để mở rộng đôi mí mắt, không cho nó khép lại.
Đây là một
trạng thái rất dễ hiểu. Bởi khí hậu vùng nhiệt đới oi bức, và bởi sau
những năm dài du phương tầm đạo, Đại đức Mahà Moggallàna giờ đây thân
thể phải mệt mỏi và những cơn buồn ngủ đến với ngài là một sự tự nhiên.
Nhưng Đức
Thế Tôn, bằng đức tánh chăm sóc của một bậc thầy đến hàng đệ tử, Phật dù
biết vậy, vẫn không ngừng theo dõi mọi sinh hoạt của Mahà Moggallàna.
Đức Phật tuy ở xa, nhưng với nhãn lực siêu phàm Ngài đã thấy rõ những
trở ngại tu tập của người tân môn đồ đó, nên dùng Phật lực hiện ra trước
mặt Mahà Moggallàna.
Khi Mahà
Moggallàna thấy Phật đang đứng trước mặt mình, một phần lớn sự buồn ngủ,
sự mệt nhọc tự nhiên bị biến mất. Bây giờ Đức Thế Tôn mới hỏi ngài:
– Phải
chăng Mahà Moggallàna đang ngủ gục?
– Bạch Thế
Tôn! Đúng vậy!
Phật bèn
dạy tám phần pháp giải trừ chướng ngại hôn trầm (buồn ngủ) như sau:
1- Này
Mahà Moggallàna! Đừng nghĩ rằng có cơn buồn ngủ đang ở trong ông, rồi
chú ý đến nó. Giữ tâm như thế cơn buồn ngủ sẽ biến mất.
2- Nếu làm
như vậy mà hôn trầm không đi mất thì ông nên nhớ lại những lời dạy của
Như Lai và suy gẫm. Khi ông nhớ đủ, rồi soi xét ý nghĩa giải thoát thì
hôn trầm sẽ biến mất.
3- Nhưng
nếu nhớ đủ Phật ngôn như thế mà hôn trầm không biến mất, thì ông nên lập
lại sự phán xét ấy một cách chi tiết hơn về các pháp hữu vi của Như Lai
đã dạy, hôn trầm sẽ theo đó mà biến mất.
4- Nhưng
nếu hôn trầm cũng không biến mất thì ông đem tâm ý phổ vào xúc giác, cọ
mạnh đôi vành tai và xoa bóp tứ chi thì hôn trầm (hay cơn buồn ngủ) sẽ
biến mất.
5- Khi làm
như vậy mà hôn trầm cũng không đi mất thì ông nên đổi oai nghi, để tâm
và ý duyên vào động tác, như đứng dậy đi rửa mặt bằng nước mát, rồi
phóng tầm mắt quan sát tất cả mười phương tám hướng. Đoạn ông nhìn lên
bầu trời, quan sát mọi tinh tú, không gian, thì hôn trầm sẽ biến mất.
6- Nhưng
nếu làm như thế mà hôn trầm vẫn không biến mất thì ông nên chăm chú đến
ánh sáng. Nếu ấy là ban ngày thì lấy ánh sáng mặt trời làm đề mục. Ban
đêm thì lấy ánh sáng tinh tú (trăng, sao) làm đề mục. Đây là cách làm
cho tinh thần xán lạn không bị u ám, hôn trầm sẽ biến mất.
7- Nhưng
nếu dùng ánh sáng bên ngoài mà hôn trầm không biến mất thì ông quay lại
soi xét nội tâm. Lấy nội tâm làm đề mục và cố gắng xem kỹ từng ý nghĩa,
giống như lấy ánh sáng tinh thần để rọi thẳng vào tâm thức để thấy rõ
từng chập tư duy khác nhau, đừng để một thứ tư duy nào hiện lên trong
đầu ông mà ông không biết, đồng thời ông đứng dậy đi kinh hành. Làm thế
hôn trầm sẽ biến mất.
8- Như thế
mà hôn trầm vẫn không biến mất thì ông có thể nằm xuống, biết rõ mình
đang nằm như một con sư tử: vai mặt ở dưới, vai trái ở trên, hai chân
duỗi thẳng, kê lên nhau, giữ trong tâm một ý niệm mạnh mẽ là: Ta phải
biết mình toàn thân đang nằm như thế nào? Nếu thân thể ta mệt mỏi thì ta
để cho nghỉ ngơi, nhưng ta không say đắm trong sự nghỉ ngơi ấy, thì hôn
trầm sẽ biến mất.
– Này Mahà
Moggallàna! Ông nên tinh tấn hành trì tám phương pháp này!
(Theo Anguttara
Nikàya VII 58: Tăng Nhất A Hàm số 58).
Trên đây,
Đức Phật đã hướng dẫn ngài Mahà Moggallàna một phương pháp tiệm tiến để
giải trừ sự hôn trầm. Điểm quan trọng nhất và hữu hiệu nhất là đừng để
tâm mình bị lôi kéo bởi ý nghĩ cho rằng cơn buồn ngủ (hay hôn trầm) đang
xảy đến và tiếp tục. Dĩ nhiên điều này rất khó làm. Nếu hành giả không
thành công, họ có thể tập trung nghị lực, suy xét những lời Phật dạy,
hoặc tự đọc thuộc lòng những lời dạy ấy. Khi giải pháp hướng dẫn trí nhớ
(tinh thần) không đem lại kết quả hành giả có thể quay sang giải pháp
tác động thân thể như kéo mạnh vành tai, lắc lư thân mình, chuyển vận
huyết mạch bằng cách xoa bóp tứ chi, rửa mặt bằng nước lạnh v.v... Nếu
vào ban đêm họ nên ngước mặt lên bầu trời, hướng sự chú ý vào vô biên
thăm thẳm của vũ trụ, không gian đầy tinh tú. Ban ngày thì nhìn ánh sáng
rực rỡ của vầng thái dương v.v... Những tác động ấy vừa có thể kích
thích giác quan (nhất là xúc giác và thị giác) vừa có thể đưa tâm ý câu
hữu với mọi đối tượng thiên nhiên bên ngoài.
Làm tất cả
những điều ấy có thể giúp hành giả vượt qua cơn buồn ngủ, như trong
Theraga(tha( (Tôn Túc Kệ Ngôn) có lời lưu lại của một Thánh Tăng như
sau:
“Chớ
lùi bước vì hôn trầm mê ngủ
Nhìn
không gian sao sáng chiếu lung linh
Khi đêm
đến tâm mà như tinh tú
Tuệ tâm
soi bừng giác tánh nơi mình!”
(Theragàthà V,
193)
Khi áp
dụng tất cả các cách ấy mà hành giả không thắng nổi sự hôn trầm, lúc bấy
giờ có thể quay về với ánh sáng nội tâm mà nhiều nhà Thần bí học đã nói.
Hay nói một cách khác là quay về với sức mạnh kỳ diệu của giác tánh (là
hạt giống lành đã gieo, do sự tu tập thiền định trong một kiếp nào đó).
Sức mạnh hay ánh sáng nội tâm ấy sẽ giúp hành giả vượt ra ngoài sự chi
phối xác thịt của cuộc đời hiện tại.
Trong
trường hợp này, hành giả sẽ không còn phân biệt ngày hay đêm, bởi vì
“Ánh sáng nội tâm” không để cho lằn mức giữa hai cái ấy (đêm và ngày)
hiện hữu nữa. Nhờ với một tinh thần tự soi sáng, hành giả có thể loại
bỏ, như một trời Phạm Thiên, toàn diện cảnh giới của ngày lẫn đêm (vốn
chỉ là những hiện tượng giả lập của cảm quan!).
Khi Đức
Phật, trong các điều dạy thứ năm, thứ sáu, thứ bảy nhắc đến tinh tú, bầu
trời, ngày đêm v.v... tức là Ngài muốn ám chỉ những gì Mahà Moggallàna
đã từng trải qua (từng an trụ) trong kiếp này hay kiếp trước.
Đối với
chúng ta, tám lời dạy này tỏ ra quá bình thường bao nhiêu thì đối với
Maha( Mog-galla(na có ý nghĩa đặc biệt bấy nhiêu. Sự “Thắp lại ánh sáng
nội tâm” ấy (Aloka sanõnõa() có ghi rõ trong bài Kinh số 33 của bộ
Trường A Hàm (D(gha Nika(ya) như một trong bốn cách phát triển thiền
pháp dẫn đến trí tuệ và quang kiến (Sanõnõadassana).
Nếu tinh
tấn cỡ ấy mà hôn trầm (đòi hỏi giấc ngủ của xác thân) không chấm dứt thì
hành giả bắt buộc phải kinh hành. Kinh hành nhưng tâm trí không được lìa
khỏi tầm soi sáng nội tâm bằng thiền lực, để tiêu trừ mệt mỏi do hôn
trầm gây ra.
Tuy nhiên,
nếu bằng cả “sự soi sáng nội tâm” ấy mà hành giả vẫn không đạt được kết
quả thì bấy giờ họ có thể nằm xuống “nghỉ ngơi” trong chốc lát, vì đó là
sự phản ứng tự nhiên của thân thể, chứ không phải do tánh lười biếng
thúc giục xác thân đòi hỏi. Hành giả chỉ cần nằm để điều hòa oai nghi
cùng quân bình sự quá độ trong chốc lát, chứ không phải để hưởng thụ. Vì
vậy họ sẽ nhanh chóng ngồi dậy khi sự hôn trầm trôi qua.
Trong bài
Kinh số 33 (Đức Phật dạy ngài Mahà Moggallàna cách tiêu trừ hôn trầm)
còn một đoạn tiếp:
“Này Mahà
Moggallàna! Ông nên tu tập xa hơn nữa bằng cách tự mình nhắc nhở rằng
“khi đứng trước những thí chủ (khất thực) ta không nên tỏ ra ngã mạn,
không nên có ý niệm trông đợi vật thí. Nhiều khi những thí chủ ấy bận
rộn không hay sự hiện diện của ta, chứ không phải họ thờ ơ. Nếu ta ngã
mạn và trông chờ vật thí, ta sẽ tưởng rằng họ lạnh nhạt với ta, và do đó
phiền não nổi lên. Chỉ vì không nhận được bố thí mà một Sa-môn trở nên
bất tịnh, trở nên khích động, trở nên nóng giận và mất hết an trụ là một
điều trái đạo giải thoát”.
“Này Mahà
Moggallàna (Mục-kiền-liên). Lại nữa, ông nên giữ nết hạnh tự mình nhắc
nhở rằng: “Ta không nên nói điều tranh luận. Vì sự bàn cãi chỉ khiến ta
nói nhiều (đa ngôn) khiến ta bị kích thích, khiến ta mất quân bình, và
khiến ta khó định tâm trong thiền pháp.”
Ở đây Đức
Phật đã chỉ ra hai trường hợp gìn giữ hạnh kiểm, hai trường hợp tránh sự
loạn động và bất an nội tâm. Cả hai trường hợp này đều nằm trong thói
quen tiếp xúc hằng ngày giữa một bậc xuất gia với các thiện tín.
Trong
trường hợp thứ nhứt, một bậc xuất gia thường mong mỏi Phật tử nhìn nhận
mình là một Sa-môn và hãnh diện với địa vị lãnh đạo tinh thần ấy, rồi
đòi hỏi mọi người phải kính trọng. Nếu các hàng tại gia vì sơ ý hay bận
rộn công việc sinh nhai mà thiếu quan tâm đến họ, họ sẽ trở thành lo
lắng, sẽ trở nên bất mãn.
Trường hợp
thứ hai, trong khi biện luận thường có sự tự đắc về cách biểu dương óc
nhận xét sắc bén. Tự cao cho rằng “Ta biết nhiều hơn kẻ khác” hay “Ta
hữu lý hơn để áp đảo người đối thoại” thường làm cho người tranh luận
bất tịnh.
Kết quả,
kẻ ham thích tranh luận chỉ phí bỏ một số thì giờ quý báu đáng lẽ phải
dùng trong việc tu tập, phí bỏ hơi lực và để tim óc khích động mất bình
an một cách vô lối, mà không gặt hái được thiện pháp đáng khen nào.
Kẻ dễ duôi
và thiển cận thường để mình rơi vào các sinh hoạt bất tịnh như thế, nên
họ không những khó tập trung được thần trí phàm phu. Còn khi muốn tu
thiền, họ sẽ gặp rất nhiều chướng ngại.
Sau khi
Đức Phật dạy cho Mahà Moggallàna (Mục-kiền-liên) tám cách vượt qua sự
hôn trầm và hai trường hợp tránh xa sự khích động, Mahà Moggallàna liền
bạch hỏi Phật như vầy:
– “Bạch
Đức Thế Tôn! Xin Ngài giải nghĩa tóm tắt làm thế nào để một đệ tử có thể
tự mình tiêu diệt hoàn toàn khát vọng, giải thoát và đạt tới cứu cánh
cuối cùng, không còn bị trói buộc trong phiền não, được sống đời sống
Thánh thiện và trong sạch hơn cả chư Thiên và nhân loại?”.
– “Này
Mahà Moggallàna (Mục-kiền-liên)! Một bậc xuất gia nhờ tinh tấn tu tập mà
nhận thức được rằng “Không có gì đáng cho ta dính mắc”, tức là họ bắt
đầu biết rõ
mọi vật.
Và khi họ “biết rõ” mọi vật thì họ sẽ
hiểu rõ
mọi vật. Khi một Sa-môn
hiểu, biết
đầy đủ mọi vật thì bất cứ
cảm nghĩ
nào họ trải qua, dù vui sướng hay đau khổ hoặc vô vị, họ cũng đều
thấy
nó ở trạng thái
vô thường,
họ sẽ nhìn nó một cách vô tư , không để nó lôi kéo, và sẵn sàng
buông bỏ.
Khi một vị Sa-môn trở thành thanh tịnh như thế thì họ sẽ
không ham thích
bất cứ cái gì trong đời này, không ham thích thì họ
không khao khát,
và không khao khát họ sẽ
không vướng mắc,
tức là họ đạt tới chỗ hoàn toàn
tiêu diệt dục vọng, chấm dứt
tái sanh,
sống đời sống
thánh thiện.
Rồi họ sẽ biết rõ rằng công trình tu tập
giải thoát
của họ đã viên mãn!”.
Sau khi
Mahà Moggallàna nhận được những lời giáo huấn do Đức Phật đích thân
truyền dạy (ghi trong Anguttara Nika(ya VIII, 58), ngài liền vững tâm
hành đạo với một quyết tâm bất thối. Mục-kiền-liên đã tranh đấu với năm
pháp chướng ngại một cách dũng mãnh phi thường. Hơn nữa, trong suốt
những năm dài làm đạo sĩ du phương tầm đạo ngài đã thành công một cách
vững chắc việc dẹp bỏ các ác ý và những đam mê trần tục. Ấy chính là hai
trong năm chướng ngại ngăn cản hành giả tiến vào Thánh lưu.
Hiện tại,
với sự hỗ trợ của Đức Phật, ngài Mục-kiền-liên vừa chiến thắng sự lười
biếng và hôn trầm (chướng ngại thứ ba), đồng thời ngài loại bỏ được bất
định và lo âu (chướng ngại thứ tư) bằng cách tránh những va chạm xã hội
vô ích. Sau cùng, ngài tiêu diệt được hoài nghi (tức pháp chướng ngại
thứ năm) bằng cách hành theo lời Phật dạy là định tâm quán xét thấy rõ
bộ mặt giả tạm của vạn vật, từ đó cắt đứt tình cảm dính mắc.
Khi đã
loại trừ được năm pháp chướng ngại ấy, Mahà Moggallàna đạt đến trí tuệ
thanh tịnh, vượt qua khỏi mọi hấp dẫn vật chất ở đời, và bằng một tri
kiến sắc bén, ngài chọc thủng bức màn vô minh vi tế che đậy sự thật của
cuộc sống, thấy rõ giải thoát Niết-bàn, trạng thái không còn dư sót
phiền não.
Lúc Mahà
Moggallàna đạt tới Sơ thiền, tâm đang phỉ lạc trong sự an trụ (Ekaggata)
một thành công vi diệu mà người thường không thể nào hiểu được, văn tài
thế gian dù lỗi lạc đến đâu cũng không thể nào diễn bày chính xác được,
thì dần dần những tư tưởng trần tục len lỏi vào thiền tâm của ngài gây
vọng động.
Đức Phật
nhờ pháp nhãn đặc biệt liền biết rõ như thế. Ngài lập tức hiện đến để hỗ
trợ vị đệ tử này. Nghĩa là khi Mahà Moggallàna bị năm pháp chướng ngại
bao vây trở lại thì đã có Đức Phật bên cạnh tế độ. Nhưng những lần sau
này, Phật không nhắc nhở một cách chi tiết như trước. Ngài chỉ thông
giải thẳng vào chỗ “chướng ngại tái phát” là đã có thể giúp Maha(
Moggala(na vượt qua sự bế tắc.
Đức Thế
Tôn còn lưu ý Mahà Moggallàna rằng: “Chớ nên phỉ lạc và tin tưởng nơi sự
đắc thiền, mà phải giữ vững thiền tâm hơn nữa để có thể tiến xa hơn khỏi
mục tiêu nhất quán (Ekaggata)”
Mahà
Moggallàna nhờ lời dạy này của Đức Phật mà từ đó về sau khi an trụ vào
Sơ thiền, ngài không bị những ý nghĩ trần tục quấy nhiễu nữa!
Khi đã
vững chắc trong Sơ thiền, Mahà Moggallàna tiến lên Nhị thiền. Trong Kinh
Sam(yutta Nika(ya (Tạp A Hàm), đoạn hai mươi dòng một gọi là “Thanh tịnh
tâm”, bởi vì trong ấy mọi ý nghĩ đều biến mất rồi từ đó ngài phát triển
tới đệ Tứ thiền một cách tuần tự
(Sam(yutta Nikàya
No 40, F2).
Sau này
chính Mahà Moggallàna tiết lộ ngài đã thực hành thiền định bằng phương
pháp “Nhị lập”: trước tiên là phát triển Định lực (Iddhipada, theo
Sam(yutta Nika(ya N0 51, 31 ([1]).
Rồi sau phát huy Quán lực (Vimokkha, theo Theraga(tha( 1172).
Trên con
đường tiến đến giải thoát hoàn toàn bằng Tuệ giác ngộ (Panna(vimutti),
các bậc Thiền (Jha(na) có thể xem như những giai đoạn “Sử dụng thần
lực”, một mặt đưa đến nhiều khả năng siêu nhiên, mặt khác mở được cửa
ngõ bước vào ánh sáng toàn giác.
Phương
pháp tu chứng Nhị lập này là bí quyết then chốt để Mahà Moggallàna trở
thành một bậc A-la-hán (Arahatta) thượng thặng giữa các hàng Thanh-văn
giác.
Nói cách
khác, chúng ta có thể tóm lược rằng: Để đạt đến giải thoát tâm linh
(Ceto Vimutti), chính thiền định đã giúp cho Mahà Moggallàna trước tiên
loại trừ tám pháp thế gian([1])
(Vimokkha), sau đó khi thuần thục tuyệt mức trong các bậc thiền Vô sắc
(Aru(pa Jha(na), ngài mới có đủ “Quán lực” tận trừ những sở định vi tế
(Như phỉ lạc trong quả thiền chẳng hạn).
Nghĩa là
ngài tiến mạnh trên con đường giải thoát bằng thiền pháp Nhị lập, tức là
vững vàng trong an trụ (Sama(dhi) rồi mới đủ định tâm phát triển Minh
sát (Ubhago Bhaga( Vimutti) –
(Xem chú giải
trong Pàli Dictionary của Nyànatolika).
Minh sát bắt đầu từ Tứ thiền về sau.
Khi lấy đệ
tứ thiền làm nền tảng Minh sát. Hành giả sẽ giữ tâm được trong trạng
thái Vô ký (tức là tâm nào đến thì tự thấy nó đến, tâm nào biến đi tự
thấy nó đi, vô tư không lay động), hoàn toàn vượt ra khỏi mọi ý niệm,
sanh từ vạn pháp hữu vi (điều kiện). Nhờ đó, các pháp giác ngộ mới được
soi sáng.
(Theo Sam(yutta
Nikàya: Tạp A Hàm số 40, 9 )
Theo chú
giải, trạng thái “Tâm vô ký” (Anicca Ceto Sama(dhi) là trình độ tâm đã
ổn định bậc cao, vượt ra ngoài tâm ghi nhận những đối tượng ngoại cảnh
cũng như nội cảnh (Tư duy). Tâm ở trình độ này chỉ còn giác tỉnh biết rõ
mình đang vừa sống và vừa chết từng sát na (Vipassana Sama(dhi), nên ý
thức hoàn toàn được giải trừ khỏi những ảo ảnh vô thường, tham ái v.v…
Sự dẫn
giải này trong Kinh điển quả phù hợp với lối tu chứng của ngài Mahà
Moggallàna khi ngài áp dụng pháp tu thiền Nhị lập. (An trụ rồi Minh sát)
đã được nhiều học giả Phật giáo bàn đến bằng hai danh từ Phạn ngữ
“Animitta Cetovimutti”.
(Theo Majjhima
Nikàya: Trung A Hàm số 43, The Wheel, xuất bản)
Tuy nhiên,
khi thành công trong Thiền định (Sama(dhi) hành giả không khéo lại bị
rơi vào vòng “một ý niệm vi tế” là tưởng ta được giải thoát, không còn
bị các pháp hữu vi chi phối, vì hành giả lúc này đang “trực nhận” một
loại phỉ lạc rất siêu thoát. (Không phải thứ phỉ lạc do dẹp được tám
pháp thế gian, mà là một loại phỉ lạc trong trụ pháp “Thanh tịnh xuất
thế”).
Đây cũng
là một loại dính mắc và là một sự dính mắc vô điều kiện, và rất khó kiến
nhận. Loại dính mắc này chính là bức màn che áng sự giác ngộ sau cùng.
Nó chỉ có thể bị loại trừ bằng thanh lọc siêu đẳng, mà ngoài các bậc
Toàn giác Toàn tri ra, không có một trí tuệ thế gian nào có thể diễn tả
được.
Nhưng ngài
Mahà Moggallàna nhờ Đức Phật đã hỗ trợ, nên có thể vẹt được cái màn che
áng vi tế sau cùng này, để đạt đến phẩm cách hoàn toàn giải thoát. Giải
thoát một cách rốt ráo và tròn đủ Tuệ trực giác từ mọi khía cạnh, ngay
cả khía cạnh dẹp được cảm thức là “mình đã giải thoát”.
Chính Mahà
Moggallàna đã xác nhận rằng “Sự đạt được quả vị Giác ngộ của một Sa-môn
nếu có Đức Phật hỗ trợ là một sự chứng quả tuyệt luân nhất!”. Kinh gọi
sự chứng quả này (Maha( abhinna(), nghĩa là Thần tuệ siêu đẳng, bao gồm
cả năm loại thần thông (Panõcalabhĩnna() và sáu “Thức thần trụ” có thể
chế phục dễ dàng mọi nhân ác, dù cho nhân ác ấy đến từ một đối thủ nhiều
Thần thông nhất trong tam giới.
Sự tu
chứng ấy của Mahà Moggallàna đã kéo dài trong một tuần lễ. Thực ra, bảy
bữa ấy là bảy bữa phối hợp tất cả những gì mà ngài đã rèn luyện trong
nhiều kiếp qua, vì đạo quả ngài đạ
